THẦN HỌC VỀ ẢNH THÁNH ICÔN

NGHỆ THUẬT THÁNH - NGHỆ THUẬT TRONG PHỤNG VỤ

2.Thần bí trong nghệ thuật và nghệ thuật thần bí

Như vậy, dưới khía cạnh tôn giáo, vấn đề cơ bản của thế giới hiện đại là: Làm thế nào để con người vận hành cuộc sống cách sinh động nhằm cùng nhau sử dụng chung thế giới này? Làm sao ngành kỹ thuật lại tìm được tính nghệ thuật và thực sự phục vụ cho cuộc sống, đồng thời diễn tả được nét độc sáng và sự tự do trong việc con người sử dụng thế giới? Và thậm chí, ngày nay, làm thế nào để cách hiện hữu “linh thánh” có thể làm hài hòa chủ nghĩa duy lý máy móc với việc tôn trọng nguyên lý hay “cái lý” trong một tạo vật, đồng thời có thể hủy bỏ sự ô nhiễm môi trường, việc chiếm đoạt thiên nhiên và một nền kỹ nghệ đồi bại đang hoành hành trên cơ thể sống động của thế giới này?

Hẳn rằng rất khó có những giải đáp rốt ráo có thể trở thành những nguyên lý phổ quát và là nhũng công thưc thích hợp để giải đáp việc làm thế nào để tổ chức đời sống cho tốt. Gỉa như có những câu trả lời, thì những câu trả lời đó sẽ tuần tự xuất hiện một khi chúng ta đi đúng đường và cuối cùng thì phụng vụ thánh thể và nghệ thuật có thể hướng dẫn chúng ta cách năng động. Điều chúng ta phải đề cập trước tiên và cần phải làm cho ra lẽ là việc cử hành Thánh Thể của Giáo hội đã không còn như ban đầu nữa, và đã trở thành phương tiện quy ước nhằm thỏa mãn những cảm giác tôn giáo. Thật vậy, mầu nhiệm bánh và rượu bị biến thành những biểu tượng trừu tượng và không còn mang những chiều kích vũ trụ của cuộc sống cũng như một biến cố hiệp thông.

Nếu chúng ta thừa nhận rằng mối tương quan giữa con người và Thiên Chúa không đơn thuần chỉ có tính “đầu óc, suy lý” hoặc là tính “đạo đức”, nhưng nhất thiết phải được thể hiện cụ thể qua việc con người sử dụng thế giới, thì khi đó chân lý cứu độ của Tin mừng sẽ bị hủy hoại vì con người thời đại đoạn tuyệt với thần bí, đoạn tuyệt với việc nghiên cứu thực hành các thực tại tự nhiên và cũng chẳng buồn lưu tâm đến nó nữa. Từ đó con người bị cô lập trong ngành kỹ thuật đầy tự mãn và độc đoán của mình. Thậm chí từ những thế kỷ đầu, Giáo hội đã dùng mọi cách để bảo vệ chân lý của mình nhằm chống lại mối nguy hiểm đang biến chân lý của mình thành ý niệm trừu tượng, hệ thống siêu hình duy lý hoặc là một bộ luật “đạo nghĩa học” thực dụng. Giáo hội thừa nhận là trong các dị giáo, các cá nhân cùng voéi sự hiểu biết sâu rộng chân lý của Giáo hội đã chiếm ưu thế, nhưng các dị giáo đó lại chẳng quan tâm thông hiệp với Giáo hội đang sống chân lý cứu độ đó. Đức Kitô của nhunữg dị giáo là một mẫu người đạo đức và hoàn hảo tuyệt mực, hoặc là một Thiên Chúa trừu tượng xa cách, một Thiên Chúa không nhập thể. Dù thế nào đi nữa, trong cả hai trường hợp trên, đời sống con người tự bản tính cũng không được thay đổi gì: bởi vì, đời sống con người bị kết án, nên, hoặc là đời sống đó sẽ mục nát dần dần với thân xác của họ trên mặt đất này, hoặc là chính bản thể họ tự thân sẽ bất tử, trong khi những “cải tiến” của cá nhân hay tập thể trong đời sống nhân loại chỉ còn là nhũng dối trá, vô nghĩa hoặc là một sự lọc lừa trần trụi.

Vào thời các công đồng đại kết, Giáo hội chống lại những lối suy tư của những dị giáo nhằm bảo vệ tính phổ quát nơi Ngôi hiệp trong Bí Tích Thánh Thể, ơn cứu độ hiện thân trong bánh và rượu của Thánh Thể. Giáo hội đáu tranh cho ơn cứu độ của thân thể con người – không chỉ “linh hồn” – khỏi cái chết phi lý. Giáo hội đấu tranh để xác tín rằng chất liệu hèn hạ của thế giới này – xác thịt của trái đất và của con người – cũng sẽ được liên kết vào đời sống thần linh và tuy có thể mục nát, vẫn mặc lấy sự bất hoại. Kéo dài hàng mấy thế kỷ tranh luận, Giáo hội mới có thể khuất phục được những lý lẽ cá nhân độc đoán, đồng thời trình bày cuộc sống vốn năng động như đã được mạc khải qua việc nhập thể của Ngôi Lời.

Cạnh việc đấu tranh bằng ngôn ngữ còn có việc tranh đấu của nghệ thuật. Các nghệ sĩ dùng cây cọ của mình để diễn tả – bằng thiết kế và màu sắc – cùng một sự thật: vinh quang nơi thân xác con người và thế giới này không thể hư hoại. Và rồi từ những vật chất vô hồn như đá, đất… những nghệ nhân khoác cho chúng một giai điệu lời ca, mặc cho chúng những ý nghĩa. Thật vậy, qua công trình của họ, Đấng không thể chứa đựng đã được chứa đựng, Đấng không có xác phàm đã mặc lấy xác phàm đồng thời toàn thể tạo vật và nét đẹp của tạo vật đó được chúng minh là đúng. Và rồi những bài thánh vịnh, bài thơ và giai điệu của nhạc sĩ cũng là nghệ thuật chinh phục giác quan thay vì bị giác quan chinh phục. Điều này diễn tả một bí quyết là: cuộc sống chiến thắng sự chết.

Như vậy, việc tách rời tinh thần bí trong nghệ thuật và nghệ thuật thần bí – vốn là nơi hội tụ thực tiễn những tiềm lực đưa thân xác con nguowif và thế giới đến ơn cứu độ – với sự tự mãn về khoa học kỹ thuật – vốn chỉ thích đứng cô lập một mình sẽ dẫn đến việc làm “tha hóa” chân lý “tôn giáo” của Giáo hội, cũng như dẫn đến một Đức Kitô của lạc giáo là một mẫu người đạo đức và hoàn hỏa tuyệt mực, hoặc là một Thiên Chúa trừu tượng xa cách, một Thiên Chúa không nhập thể.

Hẳn rằng nghi lễ, phụng tự không loại trừ kỹ thuật. Ngược lại, việc sử dụng những phương tiện kỹ thuật trong bất kỳ nghệ thuật thần bí nào cũng luôn đòi có khả năng kỹ thuật ở mức tối đa. Tuy nhiên, dù cho kỹ thuật có phát triển đến mức độ nào đi chăng nữa, thì nó vẫn phải sử dụng thế giới sao cho “hợp lý” (rational), nghĩa là sử dụng có lý do và ý nghĩa. Nhưng sẽ có “vấn đề” lớn, nếu như “tính suy lý, lý sự” làm cho khả năng trí tuệ của con người bị hạn hẹp lại, đồng thời thờ ơ hoặc xúc phạm đến nguyên lý của cái đẹp tự nội nơi những chất thể thiên nhiên; cũng có vấn đề, nếu như con người sử dụng thế giới chỉ để phục vụ cho chính sự thống trị của mình, đồng htời kiêu hãnh tách mình khỏi nhịp điệu cuộc sống của thế giới này. Cái chúng ta gọi là sự thống trị của chế độ duy kỹ thuật- chế độ kỹ trị chính là duy kỹ thuật được hình thành và được sử dụng trong thế giới. Sự thống trị này không nhắm đến việc phục vụ cuộc sống như là mối hiệp thông và tương quan cá nhân đồng thời cũng chẳng màng đến chiều kích cá vị của thế giới cũng như quyền năng của Thiên Chúa được biểu lộ trong thế giới này. Là con người tiêu thụ, chế độ kỹ trị này thích hợp với tính tham lam của con người, với nhu cầu tự nhiên là sở hữ bao nhiêu có thể nhằm thỏa mãn chính mình.

Nếu như hoạt động tự tập vì quyền lợi cá nhân hay tập thể không làm cho con người lệ thuộc vào nhu cầu sản xuất cơ khí hóa, và nếu như máy móc thực sự phục vụ cho đời sống chung và làm cho mỗi công nhân đóng góp tự nguyện, có trách nhiệm và sáng tạo trong việc sản xuất, thì có lẽ, trong chừng mực nào đó, việc làm của họ sẽ là một hành vi “thánh thể” và phụng tự khi họ gieo hạt, thu hoạch mùa màng hoặc hái nho. Nhưng, như thế, cần có một quan điểm rõ ràng về nhiệm vụ của con người đối với thế giới vật chất và việc sử dụng thế giới này.

Chúng ta tìm thấy một kiểu mẫu hoàn toàn chung giữa cử hành Thánh Thể và những tài năng kỹ thuật của con người trong nghệ thuật của Giáo hội nơi nghệ thuật phụng tự. Như vậy, để giải quyết được những vấn đề do nền kỹ thuật hiện đại tạo nên, có lẽ sự đóng góp quan trọng nhất của đạo đức luân lý là nghiên cứu những đặc tính nghệ thuật của Giáo hội, đúng hơn là, nghiên cứu xem vấn nạn của kỹ thuật được trình bày như thế nào, nền kỹ thuật đó biểu hiện đặc tính gì, và kỹ thuật của nghệ thuật phụng tự là gì.